Brak danych
Życiorys:
Płyta nagrobna dwóch sióstr — przyczynek do historii rodziny Kallabis
Na cmentarzu przy ulicy Wrocławskiej w Opolu zachowała się płyta nagrobna dwóch sióstr, Charlotte i Elisabeth Kallabis. Zwróciłem na nią uwagę podczas jednej z ostatnich wizyt, a zainteresowanie upamiętnionymi na niej dziewczynkami stało się początkiem kilkutygodniowych poszukiwań dotyczących ich rodziny. Kwerenda w księgach adresowych, prasie i aktach stanu cywilnego pozwoliła powiązać nazwiska odczytane z nagrobka z opolskim nauczycielem Franzem Kallabisem i jego żoną Elisabeth z domu Hertel. Zgromadzone informacje, choć fragmentaryczne, umożliwiają prześledzenie jego działalności zawodowej, wskazanie kolejnych miejsc zamieszkania rodziny oraz przybliżenie losów jej członków.
Franz Kallabis pochodził z Sułkowa (niem. Zülkowitz), miejscowości położonej w powiecie głubczyckim. Na podstawie wieku odnotowanego w jego akcie zgonu można przyjąć, że urodził się w 1864 lub 1865 roku. Nie jest znana dokładna data jego przybycia do Opola, jednak wskazówek dotyczących początków pracy w tej części regionu dostarcza „Schlesische Schulzeitung”. W numerach z 1890 roku pojawia się nauczyciel o nazwisku Kallabis, zatrudniony w szkole w Nowej Wsi Królewskiej (niem. Königlich Neudorf), należącej wówczas do powiatu opolskiego, a obecnie stanowiącej dzielnicę Opola. Rok później nazwisko to odnotowano już w samym mieście.
Dalsze informacje o Franzu i jego rodzinie przynoszą księgi adresowe, które w zestawieniu z dokumentacją urzędu stanu cywilnego pozwalają odtworzyć zmiany ich miejsca zamieszkania. W 1899 roku rodzina Kallabis zajmowała mieszkanie na parterze budynku wchodzącego w skład zabudowań browaru Karrasch przy Ludwigstraße 8, (Powstańców Śląskich). Dziesięć lat później Franz figurował już pod adresem Nikolaistraße 25, przy dzisiejszej ulicy Książąt Opolskich. Kamienica, w której wówczas mieszkał, nie zachowała się do naszych czasów.
Z tą samą ulicą związana była również jego praca zawodowa. W księdze adresowej z 1909 roku nazwisko Kallabis znajduje się w wykazie nauczycieli katolickiej szkoły ludowej nr I przy Nikolaistraße 21, kierowanej przez rektora Pielę. Odnotowano je także wśród kadry działającej pod tym adresem szkoły dokształcającej o profilu handlowym, noszącej nazwę Kaufmännische Fortbildungsschule. Wpisy te wiążą działalność nauczyciela zarówno ze szkolnictwem powszechnym, jak i z kształceniem uzupełniającym przygotowanie do pracy w handlu.
W 1926 roku Franz Kallabis mieszkał przy Schifferstraße 4, obecnej ulicy Marii Konopnickiej. W ogólnym spisie mieszkańców figurował jako nauczyciel, natomiast dział księgi adresowej poświęcony szkolnictwu dostarcza dokładniejszych informacji o zajmowanym stanowisku. Wymieniono go w nim jako konrektora katolickiej szkoły ludowej nr IV, działającej przy Breslauerstraße 4 i Bleichstraße 5, w obecnej siedzibie Instytutu Sztuki Uniwersytetu Opolskiego. Placówką kierował rektor Wotzka, a funkcje jego zastępców pełnili Richter i Kallabis. Zapis ten dokumentuje kolejny etap pracy Franza w opolskim oświacie, związany już nie tylko z nauczaniem, lecz także z udziałem w kierowaniu szkołą.
Obok informacji o zatrudnieniu i kolejnych adresach zachowały się dokumenty pozwalające przybliżyć życie rodzinne nauczyciela. Jego żoną była Elisabeth z domu Hertel. Z odpisów aktów stanu cywilnego wynika, że małżonkowie mieli co najmniej pięcioro dzieci. Syn Johannes Franz urodził się w Opolu 16 czerwca 1903 roku. Kolejnym synem był Herbert, którego zgon zarejestrowano 24 maja 1910 roku. Chłopiec miał wówczas pięć lat. Niespełna trzy tygodnie po sporządzeniu tego zapisu, 8 czerwca, przyszła na świat Maria Martha. Jej narodziny zgłoszono następnego dnia, podając jako miejsce zamieszkania rodziny Nicolaistraße. W niewielkim odstępie czasu w dokumentacji urzędowej znalazły się zatem zapisy dotyczące śmierci jednego dziecka i narodzin kolejnego.
W następnych latach rodzina poniosła dalsze straty. Dnia 4 maja 1917 roku zarejestrowano w Opolu zgon Elisabeth Anny Kallabis, która miała rok i dziesięć miesięcy. Cztery lata później, 9 sierpnia 1921 roku, sporządzono zapis dotyczący śmierci dziewięcioletniej Charlotte. To właśnie te dwie dziewczynki upamiętnia zachowana płyta na cmentarzu przy ulicy Wrocławskiej. Zestawienie dokumentów wskazuje, że Franz i Elisabeth stracili troje dzieci: Herberta, Elisabeth Annę i Charlotte.
Zbliżenie inskrypcji z imionami Elisabeth i Charlotte na zachowanej płycie nagrobnej sióstr Kallabis. Materiał autora.
Znacznie mniej wiadomo o samej Elisabeth z domu Hertel. W zgromadzonych źródłach występuje przede wszystkim jako żona Franza i matka ich dzieci, a następnie jako wdowa. Akta stanu cywilnego i wpisy adresowe pozwalają ustalić jej związki rodzinne oraz miejsca zamieszkania, nie dostarczają natomiast bliższych informacji o pochodzeniu, młodości czy ewentualnej aktywności zawodowej, dotyczy to również znajdującej się w opolskim archiwum dokumentacji testamentowej.
Dnia 19 listopada 1936 roku w Opolu sporządzono akt zgonu Franza Kallabisa. Z dokumentu wynika, że miał 71 lat i był emerytowanym nauczycielem. Zgon zgłosiła jego żona Elisabeth, zamieszkała przy Schifferstraße 6. Pod tym samym adresem została odnotowana w księdze adresowej z 1937 roku, zarówno w alfabetycznym spisie mieszkańców, jak i w wykazie poszczególnych ulic. Określono ją wówczas jako wdowę. Dom, w którym mieszkała, należał do miasta Opole. W porównaniu z wpisem z 1926 roku pojawia się tu inny numer nieruchomości 6 zamiast 4. Na podstawie tych zapisów możemy przypuszczać, że doszło do kolejnej przeprowadzki rodziny.
Dalsze losy rodziny częściowo dokumentują materiały dotyczące Johannesa Franza. We wrześniu 1937 roku poślubił on Marię Magdalenę Gierth w Karczowie (niem. Schönwitz), należącym wówczas do powiatu niemodlińskiego (niem. Kreis Falkenberg). Był kupcem i funkcjonariuszem rezerwy Schutzpolizei. Z odpisu berlińskiego aktu zgonu wynika, że zginął 20 września 1944 roku w okolicach Grzęd. Jego ojciec już wtedy nie żył, natomiast zgromadzony materiał nie pozwala ustalić, czy Elisabeth dożyła śmierci syna. Nierozpoznane pozostają również dalsze losy Marii Marthy, okoliczności zawarcia małżeństwa przez Franza i Elisabeth oraz dokładne daty i miejsca urodzenia i śmierci żony nauczyciela. Mimo tego to co znalazło się udało się umiejscowić członków rodziny w konkretnych domach, wykazy szkolne dokumentują pracę Franza, natomiast akta stanu cywilnego uzupełniają ten obraz o wydarzenia z życia rodzinnego. Zachowana płyta Charlotte i Elisabeth jest materialnym świadectwem obecności Kallabisów w przedwojennym Opolu. Dzięki zestawieniu jej z dokumentacją archiwalną historia dwóch sióstr zyskała szerszy kontekst, obejmujący ich rodziców, rodzeństwo oraz miejsca, z którymi związane było życie rodziny.
Opracowano na podstawie przekazanego materiału zestawiającego odpisy rodzinnych aktów stanu cywilnego z Opola i Berlina, informacje z Archiwum Państwowego w Opolu, księgi adresowe Opola z lat 1909, 1926 i 1937 oraz „Schlesische Schulzeitung” z lat 1890–1891.
Autor: Sebastian Ruszała
Źródła:
Archiwum Państwowe w Opolu
Śląska Biblioteka Cyfrowa
Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa
Schlesische Schulzeitung
Księgi adresowe Opola
Akta stanu cywilnego rodziny Kallabis
Narodowe Archiwum Cyfrowe / Fotopolska
